خبرگزاری راسک: دکتر محیالدین مهدی، پژوهشگر و نویسنده، در یادداشتی که اخیراً در صفحه فیسبوک خود منتشر کرده، به یکی از مناقشهبرانگیزترین برداشتهای رایج درباره زبان فارسی پرداخته و آن را از منظر تاریخی به چالش کشیده است؛ برداشتی که بر اساس آن، زبان فارسی بهطور مستقیم به منطقهی فارس نسبت داده میشود.
به گفته مهدی، این دیدگاه ــ که گاه از سر ناآگاهی و گاه آگاهانه تکرار میشود ــ مبتنی بر یک سادهسازی تاریخی است. او تأکید میکند که «پارس» در اصل نه نام یک قلمرو جغرافیایی، بلکه نام یک شخصیت بوده و بعدها بهتدریج به یک هویت قومی و سپس جغرافیایی تبدیل شده است.
مهدی برای توضیح این ادعا به منابع کلاسیک یونانی استناد میکند. از جمله به روایت هرودت، تاریخنگار برجسته سده پنجم پیش از میلاد، که در کتاب هفتم تواریخ مینویسد: یونانیان در گذشته ایرانیان را با نامی دیگر میشناختند، اما پس از آنکه «پِرسه»، فرزند دانائه و زئوس، صاحب فرزندی به نام «پِرسِز» شد و او را در این سرزمین مستقر کرد، از همان زمان است که ایرانیان نام خود یعنی «پارسی» را از نام همین شخصیت گرفتهاند.
به بیان دیگر، در روایت هرودت، «پارسی» پیش از آنکه یک مفهوم جغرافیایی باشد، یک نام برگرفته از تبار و شخصیت است.
دکتر مهدی همچنین به افلاطون اشاره میکند که در رساله الکیبیاد، پارسیان را نوادگان هخامنش معرفی میکند و تبار هخامنش را به «پِرسه»، پسر زئوس، بازمیگرداند. این روایت نیز، هرچند در قالب اسطورهشناسی یونانی بیان شده، نشان میدهد که در ذهن متفکران کلاسیک، منشأ نام «پارس» ماهیتی نسبی و شخصی داشته است.
از دیدگاه مهدی، این شواهد تاریخی نشان میدهد که اطلاق «پارس» و «پارسی» در آغاز ناظر به یک هویت قومی–نَسَبی بوده که در روند تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران، به یک نام جغرافیایی نیز تبدیل شده است. بنابراین، این تصور که زبان فارسی صرفاً «زبان منطقه فارس» است، از نظر تاریخی دقیق نیست و مسئله را بیش از حد تقلیل میدهد.
او نتیجه میگیرد که زبان فارسی، برخلاف این برداشت محدودکننده، محصول یک حوزه تمدنی گسترده در ایران تاریخی است؛ زبانی که نام خود را از یک هویت کهن قومی گرفته و نه از یک استان یا مرز جغرافیایی مشخص در معنای امروزی آن.
به تعبیر دکتر محیالدین مهدی، بحث درباره منشأ زبان فارسی، بیش از آنکه جغرافیایی باشد، بحثی درباره هویت تاریخی و تمدنی ایرانیان است؛ هویتی که ریشههای آن بسیار فراتر از تقسیمبندیهای جغرافیایی معاصر قرار دارد.
