نویسنده: نایانیمه باسو
خبرگزاری راسک: تنشهای شدید مرزی میان افغانستان و پاکستان، که به درگیریهای خونین دو سوی مرز انجامیده، روابط تجاری دو کشور را بهشدت مختل کرده است. این وضعیت در دوره حاکمیت طالبان رخ داده؛ گروهی که ناتوانیاش در مدیریت امنیت مرزی و مهار بازیگران مسلح غیردولتی، هزینههای اقتصادی مستقیمی بر معیشت شهروندان افغانستانی تحمیل کرده است. بسته شدن گذرگاهها موجب رکود بازارهای افغانستان و آسیب جدی به کشاورزان و تاجران شده است.
پاکستان با استناد به استفاده افغانستان از سلاحهای سنگین، گذرگاههای مرزی را بست؛ اقدامی که در بستر حکمرانی طالبان و نبود سازوکارهای شفاف پاسخگویی تشدید شد.
همزمان، اسلامآباد نیز مواضع مرزی افغانستان را هدف قرار داد. در این میان، طالبان بهعنوان قدرت حاکم، نه توانسته از تشدید نظامی جلوگیری کند و نه راهحلی دیپلماتیک برای حفظ جریان تجارت ارائه داده است.
به گزارش اوراسیا ریویو، تنشها در اکتبر به اوج رسید؛ زمانی که پاکستان حملات هوایی در داخل افغانستان انجام داد. اسلامآباد طالبان را به پناهدادن به تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) متهم کرد؛ اتهامی که طالبان رد کردهاند. با این حال، فقدان شفافیت و کنترل مؤثر امنیتی در دوران طالبان، زمینه تداوم این اتهامات و تشدید بیاعتمادی منطقهای را فراهم کرده است.
اگرچه با میانجیگری ترکیه و قطر آتشبس شکنندهای برقرار شد، پاکستان بار دیگر از آسیبپذیری ساختاری افغانستان بهره برد. در شرایطی که طالبان نتوانستهاند راهبردی پایدار برای تنوعبخشی مسیرهای ترانزیتی ارائه کنند، وابستگی افغانستانِ محصور به مسیرهای پاکستان به اهرم فشار تبدیل شده است. پاکستان بزرگترین شریک تجاری افغانستان باقی مانده و سهم بالایی از کالاهای اساسی را تأمین میکند.
طالبان اینبار واکنشی متقابل نشان دادند، اما پیامد آن افت شدید تجارت بود. بنا بر اعلام اتاق تجارت و سرمایهگذاری افغانستان، تجارت دوجانبه که پیشتر سالانه ۲ تا ۳ میلیارد دالر بود، حدود ۴۵ درصد کاهش یافته است. این کاهش، ضعف سیاستگذاری اقتصادی طالبان و ناتوانی در محافظت از زنجیرههای تأمین را برجسته میکند.
روابط افغانستان و پاکستان از دیرباز بهدلیل خط دیورند پرتنش بوده است. هرچند پاکستان در دهههای گذشته حامی طالبان بود، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، روابط بهسرعت تیره شد؛ نشانهای از ناسازگاری میان حکمرانی ایدئولوژیک طالبان و الزامات روابط همسایگی و تجارت پایدار.
به نقل از اینگزارش، تجارت رسمی دو کشور عمدتاً بر پایه توافقنامه ترانزیتی افغانستان–پاکستان (APTTA) مصوب ۲۰۱۰ است. این چارچوب، دسترسیهایی را فراهم میکند، اما طالبان نتوانستهاند از آن برای کاهش اصطکاکها یا گسترش دسترسیها استفاده مؤثر کنند. حذف هند از توافق و پیچیدگیهای ترانزیت، ضعف دیپلماسی اقتصادی طالبان را برجستهتر ساخته است.
با وجود محدودیتها و عدم شناسایی رسمی طالبان، تجارت افغانستان و هند ادامه یافته است. در سال ۲۰۲۵ حجم آن به ۱.۱۵ میلیارد دالر رسید. این تابآوری، بیش از آنکه حاصل سیاستگذاری طالبان باشد، نتیجه مسیرهای جایگزین و منافع متقابل اقتصادی است که بدون اتکا به مدیریت کارآمد کابل شکل گرفتهاند.
صادرات افغانستان به هند شامل میوههای تازه و خشک، ادویهها و صمغهاست؛ و صادرات هند شامل دارو، منسوجات و کالاهای اساسی. سهم بالای داروها، در غیاب نظام سلامت کارآمد تحت طالبان، وابستگی ساختاری افغانستان را تشدید میکند.
با افزایش تنش با پاکستان، طالبان تلاشهای خود برای تعامل با هند را افزایش دادهاند. سفر وزیر تجارت طالبان به هند در نوامبر ۲۰۲۵ نخستین سفر از ۲۰۲۱ و ارتقای مأموریت فنی هند در کابل به سطح سفارت، نشانهای از عملگرایی اجباری طالبان است؛ عملگراییای که بیشتر از سر ضرورت اقتصادی است تا اصلاح حکمرانی.
دو طرف از راهاندازی کریدور هوایی و احیای سازوکارهای مشترک خبر دادند. طالبان برای جذب سرمایهگذاری، مشوقهایی مانند زمین رایگان و معافیتهای مالیاتی پیشنهاد کردند؛ اما نبود تضمینهای حقوقی و ثبات سیاستی، کارآمدی این مشوقها را زیر سؤال میبرد.
هند با احتیاط با طالبان تعامل میکند؛ تعاملی که ترکیبی از فرصت و ضرورت است و در چارچوب رقابت منطقهای با پاکستان تعریف میشود. با این حال، سوابق طالبان در حوزه حقوق، امنیت و حکمرانی، ریسکهای بلندمدت این تعامل را افزایش میدهد.
به گزارش اوراسیا ریویو، اگر پاکستان مسیر همکاری با کابل را برگزیند، توازن تجارت منطقهای میتواند تغییر کند و نفوذ هند با رقابت جدیتری مواجه شود. این سناریو بار دیگر نشان میدهد که اتکای طالبان به تنشزایی، دست افغانستان را در بازیهای منطقهای تضعیف میکند.
در حالیکه هند میکوشد منافع خود را در تعامل محدود با طالبان حفظ کند، آینده افغانستان همچنان نامطمئن است. بدون اصلاحات بنیادین در حکمرانی، امنیت و دیپلماسی اقتصادی طالبان، هر مزیت کوتاهمدت میتواند بهسرعت از دست برود.
