راز ۲۰ ساله سیا: عملیات مخفیانه برای تضعیف تولید تریاک افغانستان

خبرگزاری راسک: چهار سال از خروج آخرین نیروهای امریکایی از افغانستان می‌گذرد، اما هنوز هم جزئیات تازه‌ای از حضور بیست‌سالهٔ ایالات متحده در این کشور فاش می‌شود. هفتهٔ گذشته، روزنامهٔ واشنگتن‌پست گزارش داد که سازمان استخبارات مرکزی امریکا (سیا) حدود یک دهه در افغانستان عملیات مخفیانه‌ای را برای تضعیف کشت کوکنار اجرا کرده بود؛ عملیاتی که نشان می‌دهد مداخلهٔ نظامی امریکا پیامدهایی فراتر از میدان جنگ داشته است.
برای بررسی این موضوع، «وارن استروبل»، خبرنگار واشنگتن‌پست، در گفت‌وگویی با “اِن‌پی‌آر” جزئیات بیشتری را فاش می‌کند.
استروبل می‌گوید پس از آن‌که جنگ افغانستان برخلاف تصور دولت بوش طولانی شد و به یک منازعهٔ خونین تبدیل گردید، امریکا دریافت که کوکنار یکی از اصلی‌ترین محصولات صادراتی افغانستان به‌طور مستقیم طالبان و شورشگری را تمویل می‌کند و حکومت مورد حمایت امریکا را تضعیف می‌سازد. از همین رو، تخریب این منبع مالی به یک اولویت جدی تبدیل شد.
این برنامه از پاییز ۲۰۰۴ آغاز شد؛ زمانی که معمولاً کشاورزان افغانستانی کشت کوکنار را شروع می‌کنند. هواپیماهای سیا بر فراز استان‌های هلمند و ننگرهار پرواز کرده و میلیاردها دانهٔ کوکنار اصلاح‌شده را در زمین‌های کشاورزی پخش می‌کردند.
این دانه‌ها به‌گونه‌ای مهندسی شده بود که:
میزان تولید تریاک در گیاه کاهش یابد؛
زودتر از دانه‌های بومی سبز شود تا کشاورزان فکر کنند بهترین نوع است؛
گل‌های بزرگ و سرخ تولید کند تا بیشتر مورد توجه کشاورزان قرار گیرد.
هدف این بود که در گذر زمان، این گونهٔ کم‌حاصل فراگیر شود و قدرت تولید تریاک در افغانستان کاهش یابد. این عملیات تا حدود ۲۰۱۵ ادامه داشت.
استروبل می‌گوید پاسخ قطعی دشوار است؛ زیرا برنامه بسیار محرمانه بود و منابع متعدد اطلاعات متفاوتی ارائه کرده‌اند. با این حال، چندین مقام مطلع به او گفته‌اند که این پروژه در برخی مناطق و برای مدتی نتیجه‌بخش بود، اما هزینه‌های سنگین پروازهای مکرر و فعالیت‌های استخباراتی باعث شد که ادامهٔ آن از نظر عملی و مالی توجیه نداشته باشد.
به گفتهٔ استروبل، حتی اگر این عملیات در کوتاه‌مدت مؤثر بوده باشد، برنامهٔ مبارزه با مواد مخدر در مجموع شکست خورده است؛ زیرا حجم پول در چرخهٔ قاچاق آن‌قدر بزرگ بود که هیچ‌یک از این تلاش‌ها نتیجهٔ پایدار نداد.
او می‌افزاید کارشناسان مبارزه با مواد مخدر باور دارند که حملات اخیر امریکا بر کشتی‌های حامل مواد مخدر نیز احتمالاً تأثیر جدی بر عرضه نخواهد گذاشت؛ زیرا ریشهٔ اصلی مشکل، تقاضای بازار امریکا است، نه فقط تولید در خارج.
با بازگشت طالبان در ۲۰۲۱، آن‌ها ـ با وجود سابقهٔ طولانی در بهره‌گیری از تجارت تریاک ممنوعیت سراسری کشت کوکنار را اعلام کردند. در دو سه سال نخست، این ممنوعیت بسیار مؤثر بود و طبق گزارش سازمان ملل، کشت تریاک تا ۹۱ درصد کاهش یافت.
اما در یک سال اخیر، کشت تریاک دوباره در حال افزایش است. تولید از جنوب به مناطق دورافتادهٔ شمال منتقل شده و برخی کارشناسان می‌گویند کشت در خاک پاکستان نیز رو به افزایش است؛ نشانه‌ای از دشواری مهار کامل این چرخه.