هنر زیر سایه استبداد؛ روز جهانی هنر و سکوت تحمیلی بر هنرمندان در افغانستان

خبرگزاری راسک: در حالی که جهان امروز را به‌عنوان روز جهانی هنر گرامی می‌دارد، وضعیت هنر و هنرمندان در افغانستان همچنان بحرانی و نگران‌کننده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، فعالیت‌های هنری در کشور به‌شکل بی‌سابقه‌ای محدود و سرکوب شده است. هنرمندان افغانستان، چه در داخل کشور و چه در تبعید، از فضای بسته و فشارهای فزاینده‌ای که بر جامعه هنری تحمیل شده ابراز نگرانی کرده‌اند.
با روی‌کار آمدن دوباره طالبان، نهادهای فرهنگی تعطیل و بسیاری از فعالیت‌های هنری ممنوع اعلام شده‌اند. موسیقی به‌عنوان یکی از اولین قربانیان این محدودیت‌ها، عملاً از صحنه‌های عمومی حذف شده است. آموزش هنر در مکاتب و مؤسسات آموزشی با ممنوعیت یا محدودیت شدید مواجه شده و نمایشگاه‌های هنری، تئاترها، برنامه‌های فرهنگی و سینمایی تعطیل شده‌اند.
وضعیت هنرمندان به‌ویژه در میان زنان، به مراتب دشوارتر است. سیاست‌های محدودکننده طالبان سبب شده که زنان از حضور در فعالیت‌های هنری به‌طور کامل محروم باشند. این موضوع تأثیر مستقیمی بر تولید هنری، آزادی بیان و انتقال فرهنگ در کشور گذاشته است.
هم‌زمان با محدودیت‌های داخلی، بسیاری از هنرمندان افغانستان ناگزیر به ترک کشور شده‌اند. در نتیجه، بخشی از فعالیت‌های هنری افغانستان به خارج از مرزها منتقل شده و اکنون در قالب نمایشگاه‌ها، کنسرت‌ها، فیلم‌ها و دیگر رویدادهای هنری در کشورهای دیگر ادامه دارد.
یکی از نقاشان افغانستان به نام«زینب-نام مستعار» که اکنون در ایران زندگی می‌کند، در این باره می گوید: «هنر برای مردم افغانستان همیشه امید و روشنی بوده، اما حالا طالبان این امید را نشانه گرفته‌اند. هر شکل از بیان هنری، حتی نقاشی‌های دیواری یا موسیقی محلی، زیر ذره‌بین است و به چشم جرم دیده می‌شود.»
هنرمندان افغانستان در خارج از کشور با چالش‌های متعددی روبه‌رو هستند؛ از دست‌دادن جایگاه اجتماعی و فرهنگی گرفته تا نداشتن دسترسی به منابع و حمایت‌های لازم برای ادامه فعالیت های هنری. دوری از وطن، شکاف زبانی و فرهنگی، نبود بازار مشخص برای هنر مهاجرت‌زده، و احساس بی‌ریشه‌گی باعث می‌شود بسیاری از هنرمندان نتوانند با همان قدرت گذشته فعالیت کنند. در کنار فشارهای اقتصادی و زندگی مهاجرتی، اغلب با بی‌توجهی نهادهای هنری میزبان نیز مواجه‌اند، با وجود این چالش ها تلاش می‌کنند هویت فرهنگی خود را حفظ و روایت‌های کشورشان را زنده نگه دارند.
این فعالیت‌ها نه تنها صدای هنرمندان افغانستان را زنده نگه داشته، بلکه تصویری از وضعیت فرهنگی و اجتماعی افغانستان را به جهان مخابره می‌کند.
روز جهانی هنر در افغانستان در حالی تجلیل می شود که هنر در داخل کشور با تهدید خاموشی کامل مواجه است. نهادهای حقوق بشری، فرهنگی و بین‌المللی بارها نسبت به سرکوب آزادی‌های فرهنگی در افغانستان هشدار داده‌اند.
یک زن هنرمند افغانستانی که زیر سلطه طالبان در کابل زندگی می‌کند، می‌گوید ادامه فعالیت هنری برای زنان تقریباً غیرممکن شده است. فرشته (نام مستعار) که سال‌ها در زمینه طراحی و نقاشی فعالیت داشته، اکنون آثارش را مخفیانه و در سکوت می‌کشد. او می‌گوید: «هر بار که قلم‌ را دست می‌گیرم، دلم می‌لرزد. نه فقط از ترس طالبان، بلکه از ترس این‌که روزی هنر از درون خودم هم خاموش شود.» فرشته اجازه ندارد در هیچ رویداد یا نمایشگاهی شرکت کند، و حتی آثارش را در فضای مجازی منتشر نمی‌کند. با این‌که بسیاری از هم‌صنفانش کشور را ترک کرده‌اند، اما او مانده است، چون به گفته خودش «می‌خواهد نور کوچک هنر را در تاریکی نگه دارد، حتی اگر فقط در یک اتاق کوچک باشد.»
با این حال، تاکنون اقدام مؤثر و پایدار برای حمایت از هنرمندان افغانستان و حفظ میراث هنری کشور روی دست گرفته نشده است.
در چنین شرایطی، روز جهانی هنر می‌تواند فرصتی باشد برای یادآوری اهمیت هنر در زنده نگه‌داشتن هویت فرهنگی یک ملت و ضرورت حمایت جهانی از هنرمندانی که در سایه فشار، سانسور و تهدید به مبارزه برای بیان خلاقانه ادامه می‌دهند.