درکتاب(محاربه کابل قندهار ۱۸۴۷)چنین نگاشته شده است :
اکنون نبذی از حال متمتع شدن افغانان و قوم فارسی وانان (فارسی دانان) قندهار و اطراف آن به دولت انگریزان قلمی می گردد:
گویند در قندهار و اطراف آن دو قوم اکثر می باشد. یکی افغان ، دوم فارسی وان.
√ فرقه افغان همه مذهب اهل سنت و جماعت می دارند و جاهل و بی علم و از نوشت و خواند و حساب و کتاب عاری . مگر از مسایل ضروریه شرعی واقف و قدر دان، اهل سخاوت پیشه، شجاعت اندیشه. بعضی که صاحب جاگیر و املاک هستند بجز خوردن گوشت دنبه وغیره و ناونوش و نشسته ماندن، شغلی دیگر ندارند
√ قوم پارسی وان از کشامره اند که مذهب اثنا عشری و دخل در حساب و کتاب دارند و بخوف افغانان و حکومت ایشان اصلا در مذهب متعصب نیستند.
چنانچه در عشره محرم و سوم دروازه های خانه می بندند و ماتم و تعزیه داری باخفا می کنند و از نامساعدت روزگار خود را از رعایای فرمان بردار ایشان تصور کرده، شنیدن زجر و ملامت وغیره که از مقتضای جهل افغانان است، عیب و عار نمی شمرند و اکثر از این قوم در سرکار خوانین نوکر بوده، حساب جمع و خرچ و آمدنی دیهات جاگیر اوشان را می نویسند و مثل متصدیان هندوستان در سرکار آقای خود بسیار خورد و برد می کنند و چون افغانان دماغ فهمیدن هرگونه ندارند، لهذا آنچه پارسی وان نوکر شان می گوید و می فهماند، آن را قبول و منظور می کنند و بدین سبب سرداران آن ملک اگر چه به ظاهر با کمال شان و شوکت در دیوانخانه نشسته و پشت بر گاو تکیه زده، قلیان می کشند و هر دم بروت را تاب می دهند، مگر در خانه بجز پارچهای قلیل پوشاکی هیچ ندارند و فارسی وانان نوکر شان به دولت آقای خود مرفه الحال و در خانه مخفی از قسم زر و زیور بسیار مال دارند و پوشیده از نام دیگران تجارت می کنند و چون تیقظ و هوشیاری از خصایص ایشان است، زن های آنها نیز که بسیار حسین و خوش سلیقه می باشند، در خانه بیکار نمی نشینند، پارچهای خوب و کلاههای سوزن کار و بخیه زده باریک می دوزند و به قیمت گران می فروشند. غرض زن و مرد این قوم أمور معاش را خوب می دانند و بهر طریق زر بهم می رسانند و از هر پیشه و حرفه عار نمی کنند.
بخلاف افغانان که بجز از لاف و گزاف در امور معاش هیچ سلیقه نمی دانند و هر پیشه و صنعت را ذلیل و خوار و اختیار کردنش را ننگ و عار می شمارند، مگر غربای این قوم زراعت و قلبه رانی و هیمه فروشی وغیره کار و بار که به محنت و مشقت می شود، می کنند و زنان ایشان به چرخه زنی و یا آسیا گردانی قوت حاصل می سازند و بد معاشان دزدی و رهزنی را بر همه کار و پیشه ترجیح داده، بدان مرتکب می باشند.
منابع ومأخذ :
۱- محاربه کابل قندهار منشی عبدالکریم، ۱۸۴۷، ص ۱۴)
