از سیاست انتصاب و انحصار تا ضرورت بازگشت اراده مردم به معادلات قدرت
افغانستان در آستانه یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر خود قرار دارد؛ دگرگونی‌ای که می‌تواند به پایان یک الگوی فرسوده در مناسبات قدرت منجر شود: الگوی رهبرسازی از بیرون جامعه، تحمیل چهره‌های سیاسی بر مردم و تعیین سرنوشت جریان‌ها و ملت‌ها از طریق توافق‌های پشت درهای بسته.
تاریخ سیاسی افغانستان بارها نشان داده است که قدرتی که ریشه در اراده عمومی نداشته باشد، هرچند با حمایت خارجی، امکانات مالی، تبلیغات گسترده یا توافق‌های سیاسی به وجود آید، نمی‌تواند برای همیشه جایگاه مشروع و پایدار خود را در جامعه تثبیت کند. رهبری سیاسی، پیش از آنکه محصول انتصاب و حمایت صاحبان قدرت باشد، باید برآمده از اعتماد مردم، پایگاه اجتماعی، شایستگی، مسئولیت‌پذیری و پذیرش عمومی باشد.
1- دوران رهبران دستوری به پایان نزدیک می‌شود
یکی از مشکلات تاریخی سیاست افغانستان، شکل‌گیری رهبرانی بوده است که نه از مسیر یک روند شفاف و مشارکتی، بلکه در نتیجه مداخلات بیرونی، معاملات سیاسی، مناسبات قومی و تصمیم حلقه‌های محدود قدرت به جایگاه رهبری رسیده‌اند.
چنین رهبرانی معمولاً بیش از آنکه در برابر مردم پاسخ‌گو باشند، خود را مدیون حامیان، منصوب‌کنندگان و شبکه‌هایی می‌دانند که زمینه رسیدن آنان به قدرت را فراهم کرده‌اند. نتیجه این وضعیت، تضعیف نهادهای سیاسی، فرسایش اعتماد عمومی و تبدیل سیاست به عرصه رقابت‌های شخصی و معامله‌گری بوده است.
اما جامعه افغانستان دیگر همان جامعه چند دهه پیش نیست. سطح آگاهی سیاسی، تجربه تاریخی و شناخت عمومی از مناسبات قدرت تغییر کرده است. امروز نمی‌توان با چند توافق محدود، چند عنوان سیاسی و حمایت‌های مقطعی، برای یک جامعه متنوع رهبر تعیین کرد.
2- مشروعیت از مردم می‌آید، نه از اتاق‌های بسته
هیچ فردی صرفاً به دلیل داشتن عنوان، سابقه خانوادگی، ارتباطات سیاسی یا حمایت یک قدرت خارجی، نمی‌تواند خود را نماینده یک جامعه یا جریان سیاسی بداند.
رهبری واقعی نیازمند مشروعیت اجتماعی است؛ مشروعیتی که از اعتماد، مشارکت، شفافیت و پذیرش آزادانه مردم به دست می‌آید.
در افغانستان، زمان آن فرا رسیده است که فرهنگ سیاسی مبتنی بر تعیین رهبر از بالا جای خود را به فرهنگ انتخاب، پاسخ‌گویی و گردش مسئولانه قدرت بدهد. هیچ جریان سیاسی نباید ملک شخصی یک فرد یا خانواده تلقی شود و هیچ شخصیت سیاسی نباید خود را فراتر از اراده جمعی اعضا و هوادارانش قرار دهد.
3- جریان‌های سیاسی؛ قربانی رهبرمحوری و انحصار
یکی از عوامل ضعف جریان‌های سیاسی افغانستان، شخصی‌سازی تشکیلات و جایگزین شدن اراده فردی به جای تصمیم جمعی بوده است. در بسیاری موارد، ساختارهای حزبی به جای آنکه بر اساس اساسنامه، نهادهای انتخابی و سازوکارهای پاسخ‌گو اداره شوند، به حلقه‌های محدود تصمیم‌گیری وابسته شده‌اند.
این وضعیت نه‌تنها ظرفیت احزاب را کاهش داده، بلکه زمینه ظهور مدعیان متعدد رهبری، انشعاب‌های پی‌درپی و بی‌اعتمادی در میان بدنه اجتماعی جریان‌های سیاسی را فراهم کرده است.
حزب سیاسی زمانی زنده و اثرگذار است که اعضای آن در تعیین سرنوشت تشکیلات نقش داشته باشند؛ رهبری آن قابل ارزیابی و پاسخ‌گویی باشد و انتقال مسئولیت‌ها از مسیر سازوکارهای قانونی و دموکراتیک صورت گیرد.
4- افغانستان دیگر به قهرمانان انتصابی نیاز ندارد
افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به رهبران ملی، مسئول، آگاه و برخاسته از متن جامعه نیازمند است؛ رهبرانی که نه با تکیه بر نام و عنوان، بلکه با برنامه، عملکرد، صداقت و اعتماد عمومی شناخته شوند.
جامعه افغانستان به چهره‌هایی نیاز دارد که بتوانند میان تنوع قومی، زبانی، مذهبی و سیاسی پیوند ایجاد کنند؛ نه کسانی که برای حفظ جایگاه خود، شکاف‌های اجتماعی را به ابزار رقابت سیاسی تبدیل می‌کنند.
رهبر ملی کسی نیست که خود را نماینده مردم معرفی کند؛ بلکه کسی است که مردم او را به نمایندگی از خواسته‌ها، آرمان‌ها و منافع مشترک خود بپذیرند.
5– نسل جدید و ضرورت بازتعریف رهبری سیاسی
نسل جدید افغانستان دیگر به‌آسانی زیر بار الگوهای سنتی و موروثی قدرت نمی‌رود. این نسل خواهان شفافیت، عدالت، مشارکت، شایسته‌سالاری و پاسخ‌گویی است.
زنان، جوانان، نخبگان دانشگاهی، شخصیت‌های مستقل و نیروهای اجتماعی باید در ساختار آینده سیاست افغانستان جایگاه واقعی داشته باشند. دوران آنکه سرنوشت یک ملت در انحصار چند چهره محدود تعیین شود، باید جای خود را به مشارکت گسترده و رقابت سالم سیاسی بدهد.
6- نخبگان و جامعه روشنفکری؛ مسئولیت تاریخی در برابر سرنوشت افغانستان
در شرایط کنونی افغانستان، مسئولیت نخبگان سیاسی، دانشگاهیان، روشنفکران، نویسندگان، پژوهشگران و شخصیت‌های مستقل بیش از هر زمان دیگری سنگین و سرنوشت‌ساز است. جامعه‌ای که با بحران مشروعیت سیاسی، انحصار قدرت، فروپاشی نهادهای مدنی، محدودیت آزادی‌های اساسی و حذف بخش بزرگی از ظرفیت‌های انسانی خود مواجه است، بیش از هر زمان به نقش آگاهانه و مسئولانه نخبگان نیاز دارد.
نخبگان و جامعه روشنفکری افغانستان نمی‌توانند در برابر چنین وضعیتی صرفاً تماشاگر باشند یا مسئولیت تاریخی خود را به تحولات آینده واگذار کنند. سکوت در برابر انحصار، بی‌عدالتی، حذف اجتماعی و رهبرسازی‌های تحمیلی، به تداوم همان ساختارهایی کمک می‌کند که افغانستان را بارها با بحران‌های سیاسی و اجتماعی مواجه ساخته‌اند.
یکی از مهم‌ترین وظایف جامعه روشنفکری، شکستن انحصار گفتمان سیاسی و فراهم‌سازی زمینه شکل‌گیری اندیشه‌های نوین است. روشنفکران باید از چارچوب‌های سنتی، وابستگی‌های شخصی و ملاحظات محدود سیاسی عبور کنند و به جای توجیه وضعیت موجود، در پی ارائه راه‌حل‌های واقع‌بینانه برای آینده کشور باشند.
افغانستان امروز به نخبگانی نیاز دارد که به جای رقابت برای نزدیک شدن به صاحبان قدرت، برای بازگرداندن قدرت به مردم تلاش کنند؛ به جای ستایش رهبران غیرپاسخ‌گو، فرهنگ پرسشگری و مسئولیت‌پذیری را ترویج دهند و به جای بازتولید اختلافات گذشته، زمینه همگرایی نیروهای ملی و اجتماعی را فراهم سازند.
به‌ویژه در شرایطی که زنان افغانستانی از بسیاری از حقوق اساسی و فرصت‌های حضور در عرصه عمومی محروم شده‌اند، مسئولیت اخلاقی و انسانی نخبگان و روشنفکران دوچندان است. دفاع از حق آموزش، آزادی، مشارکت سیاسی و حضور زنان در ساختارهای تصمیم‌گیری، نباید به یک شعار مناسبتی یا موضع‌گیری مقطعی محدود شود؛ بلکه باید به بخشی جدایی‌ناپذیر از اندیشه سیاسی و برنامه عملی جریان‌های آینده تبدیل گردد.
از سوی دیگر، نخبگان نسل جدید باید از حاشیه‌نشینی سیاسی خارج شوند. دانشگاهیان، متخصصان، پژوهشگران، زنان تحصیل‌کرده و جوانان صاحب اندیشه نباید همواره در جایگاه مشاوران خاموش یا نیروهای مصرفی جریان‌های سیاسی باقی بمانند. آنان باید در تدوین برنامه‌ها، تعیین راهبردها، ساختاردهی تشکیلات و انتخاب رهبران آینده نقش مستقیم و تعیین‌کننده داشته باشند.
جامعه روشنفکری همچنین مسئولیت دارد که میان جریان‌های سیاسی، نیروهای مدنی، شخصیت‌های مستقل و گروه‌های اجتماعی پل ارتباطی ایجاد کند و از تبدیل اختلاف دیدگاه‌ها به دشمنی‌های شخصی و رقابت‌های فرسایشی جلوگیری نماید.
تحول سیاسی بدون تحول فکری ممکن نیست و هیچ جریان سیاسی نوینی بدون مشارکت فعال نخبگان مستقل و جامعه روشنفکری نمی‌تواند به یک نیروی ملی و پایدار تبدیل شود.
امروز زمان آن رسیده است که نخبگان افغانستان از مرحله نقد صرف عبور کنند و در شکل‌دهی به بدیل سیاسی، تدوین اندیشه ملی و سازمان‌دهی نیروهای اجتماعی سهم بگیرند. مسئولیت آنان تنها نقد گذشته نیست؛ بلکه باید در ساختن آینده نیز پیشگام باشند.
7- پایان رهبرسازی، آغاز سیاست مردم محور
پایان تاریخ رهبران تحمیلی به معنای حذف اشخاص یا نفی تجربه نسل‌های گذشته نیست؛ بلکه به معنای پایان دادن به یک فرهنگ سیاسی است که در آن، افراد بدون پشتوانه واقعی اجتماعی، خود را صاحب اختیار مردم و جریان‌های سیاسی می‌دانند.
افغانستان برای عبور از بحران کنونی به یک تحول عمیق در فرهنگ سیاسی نیاز دارد؛ تحولی که در آن، مشروعیت از پایین به بالا شکل بگیرد، احزاب بر اساس اراده اعضای خود اداره شوند و هیچ قدرت داخلی یا خارجی نتواند اراده سیاسی مردم را جایگزین تصمیم‌های خود سازد.
سخن پایانی
تاریخ سیاسی افغانستان به نقطه‌ای رسیده است که دیگر نمی‌توان با نسخه‌های تکراری، چهره‌سازی‌های سیاسی و رهبران دستوری، آینده یک ملت را رقم زد.
دوران رهبرانی که خود را به مردم تحمیل می‌کنند، باید جای خود را به رهبرانی بدهد که مردم آنان را انتخاب می‌کنند.
هیچ عنوانی مشروعیت نمی‌آفریند، هیچ انتصابی اعتماد عمومی نمی‌سازد و هیچ حمایتی از بیرون نمی‌تواند جای پایگاه اجتماعی را بگیرد.
آینده افغانستان متعلق به کسانی است که از متن جامعه برمی‌خیزند، به مردم پاسخ‌گو هستند و قدرت را نه ملک شخصی، بلکه مسئولیتی ملی می‌دانند.
در افغانستان آینده، معیار رهبری نه ادعا خواهد بود، نه انتصاب و نه حمایت بیرونی؛ معیار، اراده مردم، شایستگی سیاسی و اعتماد اجتماعی است.
نویسنده: شبیر احمد یوسفی
