بخش دوم:
تفاوت های افغانستان با ترکیه
اگرچه محمود طرزی ایده، ساختار، نام و سایر ارکان دکترین ناسیونالیستی خود را از «ترکان جوان» اقتباس کرد، اما به تفاوت‌ها و مولفه های اساسی میان این دو جامعه توجه چندانی نداشت یا نخواست به این تفاوت‌ها بیندیشد.
مولفه اول جمعیت بود. ترک‌ها از لحاظ جمعیتی در قلمرو جمهوری ترکیه امروزی اکثریت را شکل می دادند و جمعیت آنان نسبت به کردها، یونانی‌ها، عرب‌ها، ارمنی‌ها و سایر گروه‌های قومی بیشتر بود. جمعیت ترک‌ها در اواخر دوره عثمانی، به‌دلیل کاهش قلمرو عثمانی و خروج یا حذف جمعیت‌های غیرترک، افزایش یافت و حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند. این رقم پس از شکل‌گیری جمهوری ترکیه و در پی جابه‌جایی جمعیت و انتقال اقوام ترک از مناطق دیگر از جمله یونان، به بیشتر از ۶۰ درصد رسید (اطهری، ۱۳۹۷). این وضعیت در سرشماری سال ۱۹۲۷ نیز تا حدی بازتاب یافت. بنابراین، ترک‌ها در جغرافیایی که امروز ترکیه نامیده می‌شود، در مجموع اکثریت جمعیتی را تشکیل می‌دادند.
اما این وضعیت درباره افغانستان صدق نمی‌کرد. افغانها/پشتون‌ها در افغانستان یکی از اقلیت ها قومی این کشور هستند و میزان جمعیت آنان نیز محل اختلاف منابع است. برخی منابع سهم آنان را ۲۶.۴ درصد ذکر کرده‌اند (انصاف، به نقل از پیام، ۱۴۰۲). بر اساس برخی منابع بین‌المللی، حدود ۳۳ تا ۳۵ درصد جمعیت افغانستان را پشتون‌ها تشکیل می‌دهند. پشتون‌ها حدود ۳۵ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند (دانش‌نامه ملل، ۲۰۲۴). در توافق‌نامه بن نیز سهم قدرت برای افغانها/پشتون‌ها حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد در نظر گرفته شده بود و بر اساس این توافق، حاکمان پشتون پذیرفتند که حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از حکومت را در اختیار داشته باشند. این موضوع در ساختار نیروهای امنیتی افغانستان بیشتر آشکار بود. بصورت کلی منابع بی طرف از آمار نزدیک به چهل در صد استفاده می کنند. «پشتون‌ها حدود ۴۰ درصد جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند»(انصاف، ۱۴۰۱). بنیاد آسیا The Asia Foundationاز سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۹ طولانی‌ترین و گسترده‌ترین پروژه نظرسنجی میدانی را در افغانستان اجرا کرد. در این نظرسنجی‌ها، برخلاف مراجع دولتی، درصد قومیت‌ها بر اساس خوداظهاری هزاران مصاحبه‌شونده در تمام ۳۴ ولایت افغانستان، به صورت رو‌در‌رو در شهرها و روستاها، ثبت شد. نتایج این نظرسنجی‌ها تغییر چشمگیری در ساختار آمارهای سنتی ایجاد کرد و سهم دو قوم بزرگ را بسیار نزدیک به هم نشان داد. پشتون‌ها حدود ۳۷ تا ۳۹ درصد؛ تاجیک‌ه: حدود ۳۵ تا ۳۷ درصد؛ هزاره‌ه: حدود ۱۰ تا ۱۱ درصد؛ ازبک‌ها حدود ۸ تا ۹ درصد؛ سایر اقوام حدود ۵ تا ۷ درصد.( (Akseer et al., 2019. منابع دیگر هم اظهارات نزدیکی به این آمار دارند.«پشتونهای افغانستان که حدود 35 درصد جمعیت کشور را تشکیل می دادند»(خبرگزاری افغان ایرکا،۱۴۰۲). بصورت میانگین می توان نتیجه گرفت که پشتونهای افغانستان که حدود ۳۰ تا ۳۸ درصد جمعیت کشور را تشکیل می دهند. بااین‌حال، ناسیونالیست‌های افغانی/پشتون ادعا می‌کنند که جمعیت پشتون‌ها/افغانها بیش از ۴۰ درصد است.«هرگاه تخمین‌های منتشرشده منابع معتبر را در مورد ترکیب قومی نفوس افغانستان در نظر بگیریم، فیصدی سهم پشتون‌ها در نفوس افغانستان ۵۵ فیصد می‌باشد» (خالدی، ۲۰۲۴). خالدی یکی از پیروان افراطی ناسیونالیسم افغانی/پشتون است. این ادعای ایشان بیش از آن‌که بر داده‌های دقیق علممی- جمعیتی استوار باشد، ریشه ایدئولوژیک و قومی دارد. یکی از دلایل مهم برای تردید در چنین برآوردهایی این است که افغان ها/ پشتون ها در دوره‌های مختلف حاکمیت سیاسی شان در افغانستان از انجام سرشماری دقیق و علمی امتناع کرده اند. درباره ترکیب قومی جمعیت کشور هیچ گونه سرشماری دقیق انجام نشده است. حتی اگر فرض ۵۵ درصدی را نیز بپذیریم، که هرگز قابل پذیرش نیست، باز هم چنین اکثریتی نمی‌تواند مبنای منطقی برای «افغانسازی اجباری» سایر ساکنان افغانستان باشد. در یک جامعه چندقومی، اکثریت جمعیتی، حتی اگر به‌طور قطعی اثبات شده باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند مشروعیت انحصار سیاسی یا فرهنگی سایر گروه‌های قومی را توجیه کند.
مولفه دوم «سرزمین» یا «ملک» بود. یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم شکل‌گیری ناسیونالیسم ترک، سرزمین بود. ترک‌ها در جغرافیایی که امروزه ترکیه نامیده می‌شود، سابقه طولانی حکومت داری و حضور سیاسی داشتند. آخرین حکومت ترک‌ها، یعنی امپراتوری عثمانی، حدود ۶۲۳ سال در این سرزمین و مناطق پیرامون آن حضور داشت. اما این موضوع برای افغان ها/پشتون ها متفاوت بود.
سرزمین یا ملک که بعدا به وسیله محمود طرزی به «وطن» تبدیل شد، یکی از مؤلفه‌های اصلی ناسیونالیسم افغانی/پشتون نیز به شمار می رفت؛ اما در مورد پیشینه تاریخی و جغرافیایی پشتون‌ها و رابطه آنان با این«وطن» یعنی سرزمین افغانستان امروزی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. دیدگاه غالب این است که افغانها/پشتون ها از ساکنان اصلی سرزمین خراسان قدیم و افغانستان امروزی نبوده اند. «قوم پشتون، قومی است که وطن اصلی‌شان سرزمین وسیعی از چترال، کنرها، اتک و پشاور در شمال دریای سند، تا ملتان، کویته، قندهار، هلمند و ننگرهار… می‌باشد» (خالدی، ۲۰۲۴). بر اساس این دیدگاه، بخش مهمی از مناطق تاریخی محل سکونت پشتون‌ها در دو سوی مرز امروزی افغانستان و پاکستان قرار داشته است. بخش قابل‌توجهی از آنان نیز در مناطق از کوه های سلیمان و حواشی رود سند سکونت داشته‌اند.«رشته‌کوه سلیمان یک سامانه کوهستانی است که در مرز میان پاکستان، یعنی ایالت‌های بلوچستان و پنجاب، و افغانستان، یعنی بخش‌های جنوبی، قرار دارد. عرب‌ها، پشتون‌ها را به لحاظ سکونت در کوه‌های سلیمان، سلیمانی نیز نامیده‌اند» (علی‌آبادی، ۱۳۹۵). در حال حاضر نیز بخشی از پشتون‌ها، به‌دلیل پیوندهای قبیله‌ای و تاریخی خود با این منطقه، نام خانوادگی «سلیمانی» را استفاده می کنند. در مقابل، گروه‌های قومی دیگری مانند فارس‌ها، بلوچ‌ها و سایر اقوام نیز از ساکنان دیرینه این سرزمین بوده‌اند. اما «پشتون ها از گروه های قومی بوده اند که در سده های آخر به این سرزمین آمده اند»(آریانفر، ۲۰۲۶). بر اساس این دیدگاه، پشتون ها از ساکنان قدیم جغرافیای امروزی افغانستان نبوده اند و حاکمیت این سرزمین توسط استعمار انگلیسی به آنها به عنوان پروژه سیاسی داده شد.
این منطقه دراصل، بخش های اصلی از خراسان قدیم بود که استعمار انگلیس در بخش های آن، کشوری بنام افغانستان را ایجاد کرده و بنابرمصلحت های سیاسی حاکمیت سیاسی آن را به عبدالرحمن خان یکی از رهبران قبایل افغان/پشتون واگذار کرد. در زمان شکل‌دهی کشور به نام افغانستان، یعنی در سال ۱۸۸۰، در بیشتر از ۷۰ درصد خاک افغانستان، قوم افغان پدیده‌ای ناشناخته بود. افغانها یا پشتون‌ها تنها در ۲۰ تا ۳۰ درصد خاک افغانستان امروزی، به‌عنوان یک گروه قومی، برای سایر ساکنان این منطقه قابل شناسایی بودند و اکثراً در بخش‌های جنوبی کشور سکونت داشتند. اما این روند در طول دهه‌های بعد گسترش یافت. حاکمان ناسیونالیست قومی افغان/پشتون، با طرح پروژه‌های متعدد سیاسی، زمین‌های اقوام غیرافغان/غیرپشتون را غصب کرده و به پشتون‌ها واگذار کردند. به‌عنوان نمونه، «نظام‌نامه ناقلین به سمت قطغن» که در ۴ میزان (مهر) ۱۳۰۲ خورشیدی، برابر با ۱۹۲۳ میلادی، توسط امان‌الله خان در ۱۲ ماده تصویب شد، نمونه بارزی از عملکرد آنهاست. آنها در چارچوب این «مقررات»، میلیون‌ها افغان/پشتون را از جنوب حرکت داده و در زمین‌های غیرافغان ها/ غیرپشتون‌ها سکونت داده‌اند.«از نام و متن نظام‌نامه‌ی ناقلین به سمت قطغن پیداست که این سند به‌عنوان یکی از اسناد مکتوب اشغال زمین‌ها و مناطق مسکونی اقوام غیرپشتون می‌باشد. این نظام‌نامه‌ی شوم در زمان امان‌الله خان در ۴ میزان ۱۳۰۲ توسط دستگاه سلطنتی تصویب شده و به چاپ رسید. این نظام‌نامه به منظور اشغال و غصب زمین‌های مردم شمال تصویب شده بود که براساس آن، متأسفانه، مناطق زیادی در شمال افغانستان اشغال گردیده و نظم اجتماعی را برهم زد. از این خاطر، امان‌الله خان به‌عنوان چهره‌ی شناخته‌شده‌ای است که فرایند تبعیض و بی‌عدالتی را در کشور سیستماتیک ساخت و نظام‌نامه‌ی ناقلین او بیان‌گر این است که ناسیونالیسم ملی او، همان ناسیونالیسم قومی یا پان‌افغانیزم است و تا اکنون این فرهنگ تقلب وجود دارد» (محمدی، ۱۴۰۲). این روند در حال حاضر نیز ادامه دارد. طالبان، به‌عنوان میراث‌داران فعلی ناسیونالیسم قومی- افغانی، پشتون‌ها را از پاکستان و یا از مناطق جنوبی افغانستان به شمال و مرکز افغانستان منتقل کرده و با زور، زمین‌های مردم محل را غصب کرده و افغان ها/پشتون ها را ساکن می‌سازند. این رفتار به منظور تغییر ساختار جمعیت محلی و اکثریت‌سازی افغان ها/پشتون‌ها انجام می‌شود. ادامه دارد.
- یاداشت: به دلیل طولانی شدن متن موجود از ذکر ماخذ در پایان هریک از مقالات خودداری شده است. مقالات که در وبسایت خبرگزاری راسک منتشر شده است، بخش از یک پروژه علمی-پژوهشی در حال اکمال است.
